Tarih

Burgaz, tarihin canlandığı ve sizi yüzyıllar boyunca unutulmaz bir yolculuğa çağırdığı bir yer! Şehrin çevresinde, Kalkolitik Çağ'dan geç Tunç Çağı'na tarihlenen çok sayıda tarih öncesi ve antik yerleşim ortaya çıkarıldı. 2008 yılında Burgaz Müzesi arkeologları, Atanasovsko Gölü'ne yakın "Solna Niva" mevkiinde, bazıları yaklaşık MÖ 6000 yılına tarihlenen 250'den fazla eserin bulunduğu tarih öncesi bir höyük keşfetti. Bu olağanüstü buluntular, gelişmiş tarımın, hayvancılığın ve eski sakinlerin başlıca geçim kaynağı olan tuz üretiminin varlığına tanıklık ediyor. Kral-rahibe ait ritüel kapları da bulundu; bu da eserleri, Türkiye ve Kafkasya dâhil olmak üzere Karadeniz kıyısında bulunmuş en eskiler arasına sokuyor. Bu durum, bölge müzesi müdürü Tsonya Drajeva'nın Burgaz yöresini "en kadim uygarlıkların kavşağı" olarak nitelendirmesine dayanak oluşturuyor.

Bölgenin ilk sakinleri arasında, MÖ VI. yüzyıl dolaylarında bugünkü Burgaz topraklarında ve yakındaki Apollonia, Mesambria ve Anchialos kentlerinde çok sayıda yerleşim kuran Traklar bulunuyordu. Bugünkü Pobeda semtinin bulunduğu alanda, "Sladki Kladentsi" mevkiinde bir Trak yerleşimi vardı — limanı ve su kemeri olan, büyük olasılıkla Apollonia'ya ait bir emporion (pazar). Meden Rudnik semtindeki Şiloto tepesinde, Trak prenslerinin Varli Bryag'daki yakın bakır madenlerini koruyan bir Trak kalesi bulunuyordu. Makedonyalı II. Filip'in istilasından sonra bu yerde, aynı tanrıya adanmış tapınaklar zincirinin bir halkası olan Apollon Karnesos (Pak Apollon) tapınağı inşa edildi.

Antik yerleşimlerin bazıları sonraki dönemlerdeki yoğun yapılaşma nedeniyle günümüze ulaşmasa da, limanların, pazar alanlarının ve arkeolojik buluntuların varlığı, tarihçilere Trak krallarının Limanı'nı Burgaz topraklarında konumlandırma dayanağı veriyor. Aquae Calidae kaplıcalarında yapılan arkeolojik araştırmalar da Trak yerleşimlerinin ve ünlü "Üç Nympha tapınağı"nın varlığını kanıtlıyor. Bu yerler, turistlere bölgenin kadim tarihine dokunmak için eşsiz bir fırsat sunuyor.

Burgaz, antik Deultum ve Aquae Calidae kentlerinin ve ortaçağ Pyrgos'unun, bazı yazarlara göre ayrıca Skafida ile Rusokastron'un mirasçısı sayılıyor. Deultum, Mandra Gölü'nün batı kıyısında Sredetska Nehri'nin ağzında doğmuş, adı da "iki bataklık arası" anlamına geliyor. Yakındaki büyük Apollonia ve Mesambria kentlerinin etkisine rağmen Burgaz bölgesi yüzyıllar boyunca önemini korudu ve bir kültür ve tarih merkezi hâline geldi.

Güney Karadeniz kıyısının MÖ 72 yılında Romalı komutan Lucius tarafından fethedilmesinden sonra, İmparator Vespasianus VIII. Augustus Lejyonu'nun gazileri için Deultum kolonisini kurdu. Bu kent Haemimontus eyaletinin önemli bir merkezi hâline geldi ve Via Militaris ile Via Pontica adlı Roma yollarının kavşağında yer alıyordu. Aynı dönemde Aquae Calidae'deki kaplıcalar da imparatorların ve kralların uğrağı olarak gelişti. Burgaz'ın merkezinde I. ile IV. yüzyıl arasına ait Roma sikkeleri bulunmuş, bugünkü Merkez Tren İstasyonu'nun güneyinde ise bir Roma yol istasyonunun kalıntıları yer alıyor.

I. yüzyılın sonunda, İmparator Antoninus Pius döneminde, bugünkü Kraymorie semtinin yanındaki Poros yarımadasında Burgos ya da Poros adlı ikiz kale ile limanlı bir yol istasyonu inşa edildi. Bunlar Deultum ve Skafida'ya giden yolları koruyordu. 2009 yılındaki kazılar, kalenin bölümlerini, XIII. yüzyıldan kalma bir manastırı ve V. yüzyıldan kalma bir yerleşimi ortaya çıkardı. Bazı tarihçiler, Poros ile Pyrgos'un gözetleme kulesi işlevi gören ve XIX. yüzyıla kadar görülebilen aynı kale olduğunu düşünüyor.

Roma İmparatorluğu'nun 395 yılında bölünmesinden sonra bölge, Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu sınırları içine girdi. İmparator I. Justinianus döneminde Aquae Calidae'nin çevresine sur duvarları örüldü. 708 yılında Han Tervel, Anchialos yakınlarında Bizans ordularını yendi; Aquae Calidae ile Deultum ilk kez Bulgaristan sınırları içine katıldı. Han Krum döneminde Zagore bölgesi kalıcı olarak Bulgar toprağı oldu, halefi Omurtag döneminde ise Erkesia sınır seddi inşa edildi.

XII. ve XIII. yüzyıllarda bölge, Bulgaristan ile Bizans arasında çekişme konusu oldu. 1206 yılında Flandreli Henri önderliğindeki Latinler, Thermopolis'i (Aquae Calidae'nin ortaçağdaki adı) ateşe verdi. 1304 yılında Çar Todor Svetoslav, Skafida Savaşı'nın ardından Güney Karadeniz kıyısını ele geçirdi; 1332 yılında ise Çar İvan Aleksandar, iki imparatorluk arasındaki son büyük savaşta Rusokastro'da Bizanslıları yendi. XIII. yüzyılın başında bölge, Katalan Kumpanyası tarafından harap edildi.

Burgaz, 1367/1368 yılında Osmanlı İmparatorluğu tarafından fethedildi, ancak Savoyalı VI. Amedeo tarafından geçici olarak kurtarılıp Bizans'a geri verildi. 1453 yılının başında, İstanbul'un düşüşünden kısa süre önce şehir kesin olarak Osmanlı İmparatorluğu'nun parçası oldu. Deultum tamamen yıkıldı, Thermopolis ile Pyrgos ise ayakta kaldı. Kanuni Sultan Süleyman, Thermopolis'teki Roma hamamlarının kalıntıları üzerine yeni bir hamam (banyo) yaptırdı; Sultan II. Bayezid ise Poros'ta bir çiftlik ve bir deniz feneri inşa ettirdi.

Burgaz'ın bugünkü merkezin bulunduğu yerde ilk kez yazılı olarak anılması, Pyrgos limanının İskender Paşa vakfının bir parçası olarak geçtiği 1603/4 tarihli bir Osmanlı defterinde görülür. XVII. yüzyılda Burgaz, Osmanlı donanmasının üssü olarak hizmet etti ve 1571 yılındaki Lepanto Deniz Savaşı'ndan sonra bir gemi inşa merkezi olarak gelişti. Evliya Çelebi gibi seyyahlar, şehrin ve iki limanının önemine dikkat çekti.

XVII. yüzyılın ortalarında şehir, ticaret ve tahıl ihracatı sayesinde büyümeye başladı. 1738 yılında Burgaz'ın nüfusu ağırlıklı olarak Türk'tü. XVIII. yüzyılın sonunda Batılı diplomatlar Burgaz'ı, yaklaşık 1100 – 1200 ev barındıran, stratejik açıdan önemli bir ticaret merkezi olarak tanımladı.

1828–1829 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan sonra Bulgar nüfusun büyük bölümü bölgeyi terk etti, ancak ülkenin iç kesimlerinden gelen Bulgarlar yavaş yavaş buraya yerleşti. 1860 yılında şehirde bir telgraf istasyonu kuruldu; bu da ticaretin gelişmesine katkıda bulundu ve Burgaz'ın Güney Bulgaristan'ın başlıca limanı olarak önemini artırdı.

Burgaz'da Bulgar eğitiminin temelleri, ilk Bulgar okulunun açıldığı 1865 yılında atıldı. 1869 yılında, bugünkü "Aziz Kiril ve Metodiy" kilisesinin bulunduğu yerde bir Bulgar sınıflı okulu ve bir kilise açan bir Bulgar cemaati kuruldu. Burgaz halkı kurtuluş için verilen silahlı mücadelelere etkin biçimde katılmasa da şehir, İç Devrimci Örgüt için önemli bir iletişim merkeziydi ve Vasil Levski ile Panayot Hitov tarafından ziyaret edildi.

1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sırasında Burgaz, Osmanlı ordusu için bir lojistik merkez olarak hizmet etti. Savaşın sonunda, Burgaz'dakiler de dâhil olmak üzere kalabalık bir Türk ve Çerkez nüfusu liman üzerinden geri çekildi. Son 2000 Türk askeri ve 4 top, 1877 Aralık'ının sonunda şehirden ayrıldı. Edirne Mütarekesi'nden sonra Burgaz, kurulacak Bulgaristan'ın sınırları dışında kaldı; bu da başıbozuk ve Çerkez çetelerinin yol açtığı kanunsuzluklara ve Karnobat ile Balgarovo'da toplu katliamlara yol açtı. Şehir, limanın Osmanlı komutanı Rufat Efendi sayesinde kurtuldu.

6 Şubat 1878'de Albay Lermontov komutasındaki bir "uçan müfreze" Burgaz'ı kurtardı. O sırada nüfus yaklaşık 2950 kişiydi. İlk belediye başkanlığına Niko Popov atandı. Rus birlikleri, Aleksandra Lermontova'nın yönetiminde bir askerî hastane kurdu ve 1879'un ortasına kadar şehirde kaldı.

1878 tarihli Berlin Antlaşması ile Burgaz, Osmanlı vilayeti Doğu Rumeli'nin altı idari merkezinden biri oldu. Türk nüfusun bir bölümü geri döndü ve belediye kararları Bulgarca, Yunanca ve Osmanlıca olarak ilan edildi. Su kıtlığına rağmen şehir, önemli bir ticaret merkezi ve Doğu Rumeli'nin tek büyük limanı olarak gelişti ve Doğu Trakya ile Istranca'dan gelen mültecileri kendine çekti. 1880 yılında "Probuda" halk okuma evi açıldı; 20 Temmuz 1885'te ise ilk Burgaz haftalık gazetesi olan "Burgaski Vestnik" yayımlandı.

1885 yılının Eylül ayında Doğu Rumeli, Bulgaristan Prensliği ile birleşti. Birleşme Rusya'da hoşnutsuzlukla karşılandı. Ardından gelen Sırp-Bulgar Savaşı'na Burgazlı vatandaşlar da katıldı. Rus Çarı III. Aleksandr, Aleksandar Battenberg'i Birleşik Bulgaristan'ın hükümdarı olarak tanımayı reddetti; Rus diplomasisi ise ülkeye karşı düzenlenen komploları destekledi. Türk hükümeti Burgaz limanının denetimini istedi, ancak Bulgar prensi bu talebi geri çevirdi.

1886 yılının Mayıs ayında, Rus subay Nikolay Nabokov'un yönettiği ve Aleksandar Battenberg'e karşı düzenlenen bir komplo Burgaz'da engellendi. Komplocular Rus temsilciliğine sığındı ve cezadan kurtuldu. Tahttan indirme girişimlerine rağmen Prens I. Aleksandar, Stefan Stambolov'un ve Rumeli birliklerinin yardımıyla tahta geri döndü. Aynı yılın Ekim ayında Burgaz'da yine Nabokov'un önderliğinde çıkan ve bir Rus savaş gemisince desteklenen yeni bir askerî ayaklanma, Kosta Panitsa tarafından Aytos müfrezesinin yardımıyla bastırıldı; böylece şehirde Birleşme'ye karşı yürütülen Rus yanlısı komplolar son buldu.

Kurtuluş'tan sonra Burgaz hızlı bir büyüme yaşadı ve gelişme hızı bakımından Sofya'nın ardından ikinci sıraya yerleşti. 1887 yılında şehrin nüfusu 5700 kişiye ulaştı. 1891 yılında, modernleşmeye katkıda bulunan ve şehrin doğulu görünümünü değiştiren ilk imar planı kabul edildi. Şehir kütüphanesi (1881) ve Deniz Bahçesi (1891) yapıldı, "Aziz Kiril ve Metodiy" katedralinin inşasına da başlandı (1897). İlk matbaa (1895) ve Burgaz – Filibe demir yolu hattı (1890) açıldı. 1903 yılında deniz limanı açıldı; bu da ekonomik gelişmeyi ve çok sayıda sanayi işletmesinin ortaya çıkışını teşvik etti.

Burgaz'daki güzel yapıların çoğu — "Imperial" oteli, "Modern Tiyatro" ve "Aziz Kiril ve Metodiy" katedrali ile İvan Hacıpetrov, İsak Prezenti, Kalimanov kardeşler, Stefan Rodev ve başkalarının evleri dâhil — 1897 ile 1926 arasında İtalyan mimar Ricardo Toscani tarafından tasarlandı.

Birleşme'den sonra şehir ve bölge, İlinden-Preobrajenie Ayaklanması'nın ve 1913 yılındaki İkinci Balkan Savaşı'nın ardından Doğu Trakya ile Makedonya'dan gelen çok sayıda insanı kabul ederek büyük bir mülteci merkezine dönüştü. Burgaz'da, Makedonya-Edirne Derneği, Makedonya-Edirne Gönüllüler Derneği ve benzerleri gibi, mültecileri ve ulusal davaları destekleyen çeşitli Makedonya-Edirne örgütleri kuruldu.

1906 yılında Yunan andartelerinin Makedonya'daki eylemleri, Burgaz'da ve bölgede karışıklıklara yol açtı. Şehirdeki Yunan kilisesi ve okulu kamulaştırıldı, Yunan nüfusun büyük bölümü ise başlıca İstanbul'a göç etti. Ticaret Lisesi, Yunan okulunun eski binasına taşındı. O dönemde Burgaz'da ayrıca Ermeni, Türk ve Fransız özel okulu faaliyet gösteriyordu.

Balkan Savaşı sırasında Burgaz'da, Makedonya-Edirne Gönüllü Kolordusu'na bağlı 12. Lozengrad Taburu'nun Birinci Bölüğü, Louis Ayer'in önderliğinde 65 gönüllüyle kuruldu. 18 Ekim 1912'de şehir, Burgaz Körfezi'nde deniz ablukası kuran Osmanlı donanması tarafından bombalandı; abluka aynı yılın 8 Kasım'ında kaldırıldı.

İkinci Balkan Savaşı'ndan ve Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Burgaz'daki mülteci sayısı belirgin biçimde arttı ve 1931'e kadar, çoğunluğu Doğu Trakya ile Ege Makedonyası'ndan olmak üzere 60.000 kişiyi aştı. Zorluklara rağmen şehir bir ekonomik canlanma yaşadı. 1920 yılında nüfusu yaklaşık 21.000 kişiydi; 1930'ların ortasına gelindiğinde Burgaz, mal ihracatı ve ithalatı için Bulgaristan'ın başlıca limanı olarak Varna'yı geride bıraktı. Bu dönemde Güneydoğu Avrupa'nın tek kurşun kalem fabrikası (1924) gibi işletmeler açıldı ve Atanasovsko Gölü'ndeki tuzlalar geliştirildi.

1928/29 kışında Burgaz Körfezi dondu ve bu, Azize Anastasia Adası'na faytonla geçmeye imkân verdi. 1934'e kadar şehrin nüfusu 34.260 kişiye yükseldi.

9 Eylül 1944'te Burgaz, havalimanını ve limanı ele geçiren Sovyet birlikleri tarafından işgal edildi; çarlık yönetiminin temsilcileri ise idam edildi. Ardından kurulan Halk Mahkemesi, Burgaz aydınlarının ve varlıklı ailelerin çok sayıda temsilcisini etkiledi. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Yahudi nüfusun bir bölümü, Hagana örgütünün düzenlediği konvoylarla göç etti.

Komünist yönetim 160'tan fazla fabrikayı ve işletmeyi kamulaştırdı; bu da ekonomik sıkıntılara ve mal kıtlığına yol açtı. 1947 yılında Sofya'dan gelen ilk yolcu uçağı Burgaz'a indi ve bu, Bulgar sivil havacılığının başlangıcı oldu.

50'li ve 60'lı yıllarda sanayileşme, Petrokimya Kombinası da dâhil olmak üzere kimya ve petrol rafineri tesislerinin kurulmasıyla sürdü. Nüfus artarak 1965 yılında 117.517 kişiye ulaştı. Sonraki yıllarda İzgrev, Zornitsa, Slaveykov ve Meden Rudnik gibi, bu dönemin binalarının ağır bastığı konut siteleri inşa edildi. Slaveykov semtinde 1980 yılında yapılan Blok 55, 23 girişi ve 482 m uzunluğuyla Bulgaristan'ın en uzun konut bloku hâline geldi ve "sosyalist gurur" unvanına layık görüldü. Bu dönemde merkezî belediye hali yeni iki katlı bir binayla değiştirildi ve yeniden "Krasnodar" olarak adlandırıldı. Aynı dönemin bir başka simge yapısı da Lazur semtindeki (o zamanki adıyla Tolbuhin), Burgaz'da "Krastavitsata" olarak bilinen Blok 77 konut binasıdır.

1976 yılında Meden Rudnik köyü Burgaz'a bağlandı ve şehrin en büyük semti hâline geldi. 1985'e gelindiğinde Burgaz'ın nüfusu 182.338 kişiye ulaştı; 1987–1991 döneminde ise şehre belediyeye bağlı beş köy daha katıldı.

1989 yılında komünizmin çöküşünden sonra şehrin mimarisi ve görünümü değişmeye başladı. Yine de Burgaz'ın mimarisi, özellikle çeperlerde, eski mülteci kamplarının konut sitelerine dönüştürüldüğü komünist dönemdeki şehir genişlemesinin izlerini taşıyor; daha yeni semtlerde ise şaron evi denilen evlere hâlâ rastlanabiliyor.

2011 yılında Burgaz, Bulgaristan'ın Yaşanacak En İyi Şehri ödülünün yanı sıra Bulgaristan'ın En Yeşil Şehri ödülünü kazandı. 2013 yılında Burgaz, Bulgaristan'ın Yaşanacak En İyi Şehri ödülünü ikinci kez kazandı.

2015 yılında, merkezî Troykata Meydanı'nın altında "General Gurko" ve "Knyaz Boris" sokaklarını birbirine bağlayan 245 metre uzunluğunda bir tünel (yeraltı sokağı) açıldı; üç yıl sonra, 11 Mayıs 2018'de ise Arena OZK yüzme kompleksi hizmete girdi.

2023 baharında Burgaz'ın Kuzey Çevre Yolu, Sofya yönüne ve Sarafovo semtine, oradan da Burgaz ilinin kuzey kesimindeki tatil beldelerine ve yerleşimlere doğru hizmete açıldı; aynı yılın 18 Mayıs'ında ise çok amaçlı Arena Burgas salonu tamamlanarak açıldı.

Burgaz'ı ziyaret edin ve zengin tarihine dalın! 6000 yıldan daha eski uygarlıkları anlatan kadim yerleşimleri, gizemli tapınakları ve arkeolojik hazineleri keşfedin. Şehir sizi, yolculuğunuzu unutulmaz kılacak sayısız gezilecek yerle bekliyor!