Cerkiew św. Jana Aliturgetosa
Średniowieczna cerkiew prawosławna z XIII–XIV wieku w Nesebyrze — szczyt stylu malowniczego z naprzemiennym białym kamieniem i czerwoną cegłą; zakonserwowana, lecz nieczynna.
Cerkiew św. Jana Aliturgetosa, znana także pod nazwą „Święty Iwan Niepoświęcony”, to średniowieczna świątynia prawosławna położona w mieście Nesebyr. Budynek stanowi nieodłączną część miejskiego Rezerwatu Architektoniczno-Historycznego, wpisanego na listę światowego dziedzictwa kulturowego UNESCO, a także figurującego wśród 100 narodowych obiektów turystycznych Bułgarii.
Rozwój historyczny i pochodzenie nazwy
Budowę świątyni datuje się na XIII–XIV wiek. Swoją szczególną nazwę „Aliturgetos” (z greckiego — „niepoświęcony”) cerkiew zawdzięcza popularnemu podaniu, według którego podczas prac budowlanych zginął jeden z robotników. Zgodnie z surowymi kanonami cerkiewnymi miejsce, w którym przelano ludzką krew, nie podlega poświęceniu. Mimo tej legendy istnieją źródła wskazujące, że w niektórych okresach w budynku mimo wszystko odprawiano nabożeństwa.
Świątynia przestała pełnić swoje funkcje na długo przed początkiem XX wieku. Poważnych uszkodzeń jej konstrukcja doznała podczas niszczycielskiego trzęsienia ziemi w Czirpanie w 1913 r.
Cechy architektoniczne i wartość artystyczna
Choć jest częściowo zrujnowana, cerkiew św. Jana Aliturgetosa określana jest przez badaczy jako wybitny przykład i szczyt budownictwa sakralnego przedrenesansowego okresu średniowiecznej Bułgarii. Budynek zajmuje powierzchnię o wymiarach 18,5 na 10,25 metra.
Plan: Świątynia jest typowym przedstawicielem cerkwi krzyżowo-kopułowych. Dysponuje przestronnym narteksem i kwadratowym naosem, pośrodku którego pierwotnie wzniesiono cztery kolumny nośne, podtrzymujące wysoką i wąską kopułę.
Malowniczy styl fasad: Zewnętrzne opracowanie wyznacza najwyższy stopień rozwoju malowniczego stylu architektonicznego na ziemiach bułgarskich. Dzięki mistrzowskiemu przeplataniu białych bloków kamiennych i czerwonych cegieł, uzupełnionych dekoracyjnymi ceramicznymi miseczkami, uzyskano złożone geometryczne ornamenty przypominające wielobarwne hafty.
Unikatowość detali: Każda z fasad ma indywidualne i zupełnie odmienne opracowanie. Najlepiej zachowana i wyjątkowo efektowna jest fasada wschodnia. Wyróżnia się trzema rozczłonkowanymi apsydami, bogato zdobionymi eleganckimi arkaturami i smukłymi niszami.
Stan obecny
Obecnie cerkiew św. Jana Aliturgetosa jest świątynią zakonserwowaną i odrestaurowaną, lecz nieczynną. Ma status zabytku kultury i pozostaje jednym z najważniejszych obiektów turystyki kulturowo-historycznej południowego wybrzeża Morza Czarnego.
Świątynia ta daje cenny wgląd w bizantyjskie i średniowieczne bułgarskie tradycje budowlane.